DE DOUANES IMPERIALES - NAPOLEONS KEIZERLIJKE DOUANES

De Douaniers van Napoleon, herrezen uit de dikke mist van het verleden!

Hun verhaal: Enkele jaren geleden werd door een lid van onze vereniging (al voor langere tijd een reenactor in

een Franse uitbeelding) , een kleine zwart wit afbeelding ontdekt in een Engelstalig uniformen boek. Het boek

behandelde allerlei eenheden in het leger van Napoleon, vermeld bij het prentje stond alleen: customs agent,

Douanes Imperiales.

Het was eigenlijk niet de tekst die gelijk de aandacht trok, maar het zeer donkere en eenvoudige uniform, een

flink contrast namelijk met de fleurige en vaak overdadig versierde uniformen op de andere pagina’s in het boek.

Douaniers van Napoleon? Een snelle rondvraag bij de meer ‘veteranen’ binnen het Napoleontische re-enactment

leverde niks op.. Niemand had ooit gehoord van douaniers uit de tijd van Napoleon.. douane? Dat was toch iets

moderns? Een interesse was gewekt, een tweetal reenactors, (noem het) geobsedeerd, door het donkere uniform

en het feit dat niemand meer van deze eenheid iets afwist, zou het tot de bodem gaan uitzoeken.

De eerste start was het afzoeken van websites uit allerlei landen in verschillende talen en langzaam werden

stukjes informatie gevonden.. fragmenten die dan weer werden samen gevoegd uiteindelijk tot een compleet iets.

..Langzaam en zeker kwam het verhaal van de ‘douaniers van Napoleon’ weer tevoorschijn uit de dikke mist van

het verleden..

De geheel vergeten geschiedenis van deze mannen in hun donkergroene uniformen bleek zo interessant te zijn dat

het idee ontsproot om er iets mee te gaan doen. Het mocht niet weer vergeten worden, daarvoor was hun verhaal

en inbreng die zij hebben gehad binnen de gehele Napoleontische tijd eigenlijk veel te groot!

De aard van de eenheid bleek zodanig meer anders dan andere standaard geüniformeerde rollen, dat ze als

nieuwe eenheid op Napoleontische evenementen zeker een dikke aanvulling zouden kunnen gaan worden.

De research ging door en verzamelde informatie werd online gezet op een bescheiden website om te delen met

andere geïnteresseerden via de wereld van het internet. Uiteindelijk kwam het moment dat er voldoende

informatie was verzameld om uniformen authentiek nauwkeurig na te kunnen laten maken, snel op gevolgd met

het starten van een nieuwe vereniging om deze veteranen in hun donkergroene uniformen weer te laten herleven!

Napoleons Douanes Imperiales corps

In 1804 richtte Napoleon zijn Douanes Imperiales corps op, ex-soldaten en veteranen konden hierin dienst nemen.

Gevraagd werd een militair verleden van meer dan zes jaar. Iets wat men moest bewijzen door het aanleveren van

de papieren die een soldaat meekreeg via het ministerie van oorlog bij zijn afzwaaien, ook werden aanvragen

gecontroleerd bij het ministerie van oorlog zelf. De mannen werden gekleed in een zeer donkergroene uniformen,

voorzien van zilveren knopen met de Franse adelaar en het alziende oog.

De Douanes Imperiales (keizerlijke douanes) waren onderdeel van het ministerie van handel, zodoende waren in

dienst genomen mannen geen militairen meer, maar feitelijk ambtenaren in uniform, paramilitaire eenheden dus,

zwaar bewapend, in grote steden zelfs gelegerd in hun eigen kazernes.

Moderne Douane versus Napoleons Douane

Een link wordt natuurlijk snel gelegd met de huidige moderne douane, maar er is veel verschil. Onder Napoleon

werden douaniers naast hun normale taken zoals accijns controle en grensbewaking ook ingezet als verlenging

van het Franse gezag, als politie eenheden en als militaire eenheden. Hun inzet was heel divers te noemen,

bijvoorbeeld ook het bewaken en escorteren van konvooien, leger troepen en gevangenen.

Start van de Continentale Blokkade

In 1806 wordt er gestart met de Continentale blokkade tegen de Britse Eilanden, alle goederen die worden

geproduceerd in Engeland of haar koloniën worden verboden in het Franse keizerrijk en haar satelliet staten.

Via een economische wurging probeert Napoleon de Engelse economie dusdanig te verzwakken dat deze vroeg

of laat door geldgebrek vrede wil sluiten met Frankrijk.

Om deze enorme blokkade goed uit te kunnen voeren wordt het keizerlijke douane corps flink uitgebreid met

meer manschappen. Uit alle landen worden mannen aangenomen, landen zoals: Nederland, België, Duitsland,

Italië etc. Het was dus dan ook geen alleen Franse aangelegenheid meer, maar de keizerlijke douane werd multicultureel!

Om hun taken goed uit te kunnen voeren kreeg het douane corps hoge volmachten mee van keizer Napoleon, de

hoogste rang binnen de keizerlijke douane (de douane secretaris generaal) legde dan ook rechtstreeks

verantwoording af bij Napoleon zelf.

Bij het opstarten van de blokkade werden overal aan de grenzen van het Franse rijk zogenaamde 'douane linies

opgezet', vaak twee of drie rijen breed. Deze linies vormden een barrière van kleinere douane posten, tegen

smokkelaars en hun verboden goederen. De linies liepen langs de landgrenzen, langs de kusten en grote rivieren,

alles werd in het werk gesteld om de Engelse goederen tegen te houden. Op het water voeren kleine en grotere

douanes schepen (vaak bewapend met kanonnen) en controleerden de schepen. In grote handelsplaatsen en

havens verschenen grote douane kantoren.

Smokkelaars zetten de aanval in!

Door de blokkade werden de nu schaarse goederen uit Engeland steeds meer gevraagd. Prijzen gingen flink

omhoog en er werd steeds meer gesmokkeld. Via smokkelroutes ter land en zee probeerden smokkelaars de

verboden goederen Frankrijk binnen te brengen.

De nummers van de aantallen smokkelaars en hoeveelheid smokkelwaar was echt duizeling wekkend hoog, nog

nooit in de menselijke geschiedenis werd op een dergelijke grote schaal goederen gesmokkeld door zo velen!

De smokkelaars vormden steeds meer bendes, vaak bewapend en heel goed bekend in de contreien waar ze

opereerden. De douaniers waren altijd in de minderheid, ook wisten de smokkelaars precies waar hun posten

lagen, zelfs vaak ook hoe laat ze hun rondes maakten en waar ze controleerden, informatie verkregen via de

plaatselijke; noem het spionnen.

Naargelang de blokkade langer ging duren en prijzen van Engelse goederen steeds meer stegen namen de

smokkelaars ook steeds meer risico's om de dure goederen toch de grens over te krijgen ondanks de

aanwezige douaniers. Het geweld nam toe (ook was het nog eens zo dat door hun opgelegde taken de

douaniers nergens populair waren).

Zo werden Douane brigades (vaak bestand uit ongeveer acht tot tien man sterk) verrast in het veld, beschoten,

betrokken in vechtpartijen. Douane posten werden nachts aangevallen. De douaniers werkten in een zeer

gevaarlijke omgeving.

De douaniers laten ook hun tanden zien!

Douaniers waren geen lieverdjes, maar vaak geharde soldaten, die al menig gevaar hadden meegemaakt in

hun militair verleden. Daarop werden ze ook geselecteerd. Napoleon verwachte veel van zijn douaniers en de

mannen waren zich hier van bewust en voerden hun taken zo goed als kon uit.

De aanval tegen smokkelwaar en smokkelaars werd versterkt. Douaniers konden nu eenheden van het leger

oproepen in hun strijd tegen de Engelse goederen, weigering van de leger troepen werd zwaar bestraft. Voorts

werden de douaniers in hun taken ondersteund door de gendarmes en nationale garde.

Er werden grootscheepse razzia's opgezet in de steden waar veel werd gesmokkeld, douaniers hielden raids op

vijandelijk gebied om de aldaar aanwezige Engelse goederen te vernietigen of mee te nemen, de aantallen

douaniers werden ook nog steeds meer opgeschroefd.

De keizerlijke douane ging daarbij zo systematisch goed te werk dat via de geïnde accijns, in beslag genomen

goederen etc miljoenen francs jaarlijks in de Franse staatskas vloeiden, geld dat keizer Napoleon goed

gebruikte in het kunnen voortzetten van de oorlog.

De douaniers werden door hun goed functioneren steeds meer ingezet voor andere taken en ontwikkelde zich

in de jaren tot een allround corps, met geharde ervaren mannen in dienst. Ze moesten deserteurs opsporen,

functioneerden als lijfwacht voor hoge officieren, werden ingezet tegen oproer en rebellie. Napoleon nog

steeds vol van zijn goed functionerende douaniers wilde zelf eenheden van de douane plaatsen in zijn eigen

garde!

In latere jaren van Napoleons keizerrijk loopt het dan spaak (1812), de tocht naar Rusland wordt een enorme

ramp voor het leger, vele tienduizenden sneuvelen of verhongeren. Napoleon benodigd een nieuw leger om

de Russische en weer in opstand gekomen Pruisen tegen te houden, liefst al op Duits grondgebied. Douanes

eenheden, al militair ingezet vanaf 1804 worden opgeroepen om het overgebleven leger te ondersteunen in

de gevechten.

Douane brigades worden samengevoegd tot compagnie groottes (ongeveer 120 man) en trokken in hun

donkergroene 'tenue de campagne' uniformen op richting Oosten, de Pruis en Rus tegemoet.

Er volgen vele zware gevechten op het Duitse grondgebied (1813). De samengestroomde douaniers worden

o.a. als garnizoen eenheden ingezet in grote steden zoals Hamburg. In Hamburg verdedigden de douaniers

de enorme stadswallen, speciale douanier scherpschutters bemanden enorme geweren op houten constructies

en schoten op officieren en tamboers van de vijand. In de haven van Hamburg lagen douane kanonneer

boten die de vijand onder vuur namen.

Elders in Duitsland vochten de douaniers mee bij de herovering van Luneburg, ondersteunden het leger als

schermutselaars op het veld, avanceerden voorop de legereenheden, als scouts hielpen zij de weg voor te

bereiden voor de hoofdmacht. Bij een gevecht tussen (naar Russische zijde overgelopen Saksische eenheden)

bestaande uit bijna 5.000 soldaten en een eenheid van bijna 900 douaniers (aangestuurd door een douane

directeur), wonnen deze laatste de slag, waarvoor de directeur het 'legion de honneur' kreeg.

Door al deze variatie in taken en manier van vechten als tirailleurs was dan ook bij de douaniers een hogere

mate van intelligentie vereist en een onafhankelijk denken. Niet langer een onderdeel van een hersenloze

robot in een afgesloten stop en loop formatie (linie), alleen bewegend en schietend op orders.

In een open formatie probeerden deze binnen de vijandelijke linies voor onrust te zorgen, door deze veelal op

de flanken aan te vallen en hun vuur vaak concentreerden op alleen de vijandelijke officieren en tamboers.

Door hun militaire acties kregen de douaniers al gauw verschillende bijnamen, zoals de 'chasseurs vert'

(groene chasseurs).

Vele douaniers sneuvelden op het Duitse grondgebied, na de slag om Leipzig (16-19 oktober 1813) werd het

Franse leger dan vernietigend verslagen en moest zich terugtrekken tot aan de Franse grenzen. In Nederland

werden de weinige nog aanwezige troepen bevolen om zogenaamde  sper vestigingen op te zetten om de

vijand tegen te houden. Douane eenheden waren toen nog veel aanwezig in Nederland, de weer samen

gevoegde compagnieën ondersteunden het leger en maakten deel uit van de garnizoenen die de sper

vestigingen bemanden.

Begin 1814 verzamelde het Franse leger zich in huidig België en de franse grens. De Continentale blokkade is

dan al uit elkaar gevallen en de overgebleven douane eenheden worden alleen nog militair ingezet. Ze maken

deel uit van garnizoen die de steden verdedigen, ook in het garnizoen van Antwerpen dat tot na de oorlog

stand hield.

Napoleon geeft zich over (1814)

Op 6 april 1814 geeft Napoleon zich over, pas na hevige gevechten op frans grondgebied waarbij nog menige

slag door de Franse legers wordt gewonnen, maar de overmacht is te groot. Napoleon vertrekt naar Elba en

de vrede wordt gesloten. De nog ingesloten leger garnizoenen (o.a. nog in Coevorden) mogen vrijuit gaan

en terugkeren naar hun vaderland, zo ook de douaniers.

Napoleons zijn geliefde keizerlijke douane wordt ontbonden, de adelaar verdwijnt van de sjako's en knopen,

ervoor in de plaats komt een nieuw, klein gelijkend douane corps, de zogenaamde Douanes Nationales

(nationale douane). Vele douaniers worden ontslagen en verdwijnen als ooit trots douanier dienend voor

de keizer de goot in, door de vrede en ingekrompen Franse grondgebied is er geen vraag meer naar

ex soldaten en douaniers..

Napoleon keert terug! (1815)

Op 1 april 1815 gebeurt het geheel onverwachte! Napoleon keert met een klein legertje van getrouwen terug

op Frans grondgebied. De burger bevolking, die weer genoeg heeft van de dikke koning Lodewijk en zijn

monarchie verwelkomt de herrezen keizer met open armen. Troepen gestuurd door Lodewijk om Napoleon

en zijn prive leger tegen te houden, slaan om en lopen over naar het kamp van de voormalige keizer,

roepend vive l'Empereur!

Zo ook de aanwezige douaniers, het nieuws verspreid zich snel dat Napoleon is geland en weer optrekt naar

Parijs, duizenden manschappen sluiten zich bij hem aan, waaronder honderden douaniers. Triomfantelijk

keert Napoleon terug in Parijs, Lodewijk is dan ondertussen weer gevlucht naar het buitenland.

In rap tempo bouwt Napoleon het leger weer op, begin Juni verschijnt een document waarop vermeld alle

troepen die hem tot beschikking staan, onder hen 12.000 douaniers, die worden ingezet als schermutselaar

eenheden. Ook wordt het keizerlijke douane corps opnieuw opgericht en herrijst de adelaar weer op de

uniformen van de douaniers!

Dan volgt de slag om Waterloo, Napoleon verliest, veelal veroorzaakt door onkunde binnen zijn eigen generale

kader. Het franse leger moet zich terugtrekken, achtervolgt door veelal Pruisische legers. Weer volgt een

periode van maandenlange gevechten tegen een superieure vijand, douaniers verdedigen de steden mee,

velen sneuvelen hierbij. De gevechten gaan zelfs door tot eind 1815 (november), 5 maanden na Waterloo!

Het Einde

Eind 1815, na het neerleggen van de wapens wordt voor de tweede keer de keizerlijke douane ontbonden,

zuiveringen worden deze keer doorgevoerd, alle pro Napoleon gezindten worden ontslagen uit dienst. Het

eens zo trotse keizerlijke douane corps houdt op te bestaan en wordt vervangen. Hun korte maar rijke

geschiedenis wordt vergeten, mede veroorzaakt door een enorme brand, die het hele douane archief in Parijs,

veranderd in as, eind 19e eeuw.

Door een enkele kleine zwart wit tekening echter is dit stuk interessante geschiedenis opnieuw tot leven

gewekt. De impact die de douaniers over de hele Napoleontische periode hebben gehad was enorm, veel

groter dan de zo vaak beschreven taken van een enkele leger eenheid zoals bijvoorbeeld Napoleons Garde.

Door hun onbekendheid wordt hun verhaal vaak onderschat binnen het re-enactment en de geschiedenis

kenners, maar langzaam komt hier echter verandering in, mede door het toedoen van deze website die veel

bezocht wordt, onze vereniging die authentiek Napoleons douaniers neerzet op evenementen

in binnen en buitenland.

Door de speciale aard van uitbeelding en het karakter ervan is het een van de breedste en leukste uitbeeldingen

om neer te zetten op een evenement. Via bovenstaande tekst willen we proberen dit over te brengen op de lezer.

En wie weet, misschien verwelkomen om ooit zelf ook eens mee te gaan doen in een prachtig donkergroen

uniform, wij zoeken nog altijd enthousiaste mensen!

De uitgebreidere geschiedenis tekst (vooral interessant voor research items), staat ook nog steeds online,

deze vindt je hier terug:  LINK